چرا کودک تکالیفش را انجام نمی‌دهد؟ تنبلی، اضطراب یا بیش‌فعالی؟
تقریباً همه والدین دوست دارند فرزندشان تکالیف مدرسه را با آرامش و مسئولیت‌پذیری انجام دهد؛ اما گاهی هر بار که زمان انجام تکالیف می‌رسد، کودک مقاومت می‌کند، حواسش پرت می‌شود، بهانه می‌گیرد یا حتی عصبانی و پرخاشگر می‌شود.
در چنین شرایطی اولین برچسبی که ممکن است به ذهن والدین برسد، «تنبلی» است. اما آیا واقعاً کودک تنبل است؟
همیشه این‌طور نیست.
گاهی پشت انجام ندادن تکالیف، عواملی مانند اضطراب، مشکلات توجه و تمرکز، بیش‌فعالی، اختلال یادگیری، خستگی، مشکلات خواب یا حتی روش نامناسب برخورد والدین قرار دارد.
بنابراین قبل از اینکه کودک را سرزنش کنیم، بهتر است علت رفتار او را پیدا کنیم.
چرا کودک تکالیفش را انجام نمی‌دهد؟
انجام ندادن تکالیف یک رفتار است، نه یک تشخیص. برای پیدا کردن علت، باید ببینیم کودک دقیقاً در چه شرایطی از انجام تکلیف خودداری می‌کند.
۱. آیا واقعاً مشکل «تنبلی» است؟
کودکی که می‌تواند تکالیف را به‌خوبی انجام دهد اما معمولاً ترجیح می‌دهد بازی کند یا فعالیت دیگری داشته باشد، ممکن است انگیزه کافی برای انجام تکالیف نداشته باشد.
اما اگر کودک می‌خواهد تکلیفش را انجام دهد ولی نمی‌تواند شروع کند، زود خسته می‌شود یا مرتب حواسش پرت می‌شود، بهتر است مسئله را فقط به تنبلی نسبت ندهیم.
۲. اضطراب می‌تواند مانع انجام تکالیف شود
بعضی کودکان از اشتباه کردن، نمره پایین، واکنش معلم یا ناراضی شدن والدین می‌ترسند.
ممکن است کودک مدام بگوید:
«نمی‌تونم.»
«سخته.»
«بلد نیستم.»
یا حتی قبل از شروع تکلیف گریه کند یا عصبانی شود.
در چنین شرایطی، مشکل اصلی ممکن است اضطراب و ترس از شکست باشد، نه بی‌مسئولیتی.
۳. بیش‌فعالی و مشکل در توجه و تمرکز
کودکان مبتلا به ADHD ممکن است برای مدت طولانی روی تکالیف مدرسه تمرکز نکنند.
برای مثال ممکن است:
مرتب از جای خود بلند شوند.
وسط انجام تکلیف سراغ اسباب‌بازی یا تلفن همراه بروند.
وسایل مدرسه را گم کنند.
انجام تکالیف را فراموش کنند.
تکالیف را ناقص انجام دهند.
در انجام کارهای طولانی خیلی زود خسته شوند.
البته صرفاً حواس‌پرتی یا انجام ندادن تکالیف به معنی بیش‌فعالی نیست و تشخیص باید توسط متخصص انجام شود.
۴. اختلال یادگیری؛ وقتی کودک تلاش می‌کند اما نتیجه نمی‌گیرد
گاهی کودک ساعت‌ها پای درس می‌نشیند، اما همچنان در خواندن، نوشتن یا ریاضی مشکل دارد.
اگر کودک بارها تمرین می‌کند ولی پیشرفت متناسبی ندارد، باید احتمال مشکلات یادگیری نیز بررسی شود.
این کودکان ممکن است به مرور به این باور برسند که:
«من نمی‌توانم.»
و همین احساس شکست، انگیزه آنها را برای انجام تکالیف کاهش دهد.
۵. خستگی و خواب ناکافی
کودکی که خواب کافی ندارد، ممکن است در مدرسه و هنگام انجام تکالیف تمرکز و انرژی کمتری داشته باشد.
به همین دلیل، قبل از اینکه کودک را به بی‌انضباطی متهم کنیم، بهتر است خواب، تغذیه، فعالیت بدنی و زمان استفاده از صفحه‌نمایش نیز بررسی شود.
والدین هنگام انجام ندادن تکالیف چه کار کنند؟
کودک را با برچسب‌هایی مثل «تنبلی» یا «بی‌مسئولیتی» خطاب نکنید
برچسب زدن معمولاً مشکل را حل نمی‌کند و ممکن است اعتمادبه‌نفس کودک را کاهش دهد.
به جای گفتن:
«تو همیشه تنبلی.»
می‌توان گفت:
«می‌بینم شروع تکالیف برات سخته؛ بیا ببینیم چه چیزی باعث شده انجامش برات سخت بشه.»
تکالیف را به بخش‌های کوچک‌تر تقسیم کنید
به جای اینکه از کودک بخواهید یک ساعت کامل پشت میز بنشیند، تکلیف را به قسمت‌های کوتاه تقسیم کنید و بین آنها استراحت‌های کوتاه در نظر بگیرید.
محیط مناسب برای انجام تکالیف ایجاد کنید
تلویزیون، تلفن همراه، بازی و رفت‌وآمد زیاد می‌توانند تمرکز کودک را دشوارتر کنند.
یک فضای نسبتاً آرام و منظم می‌تواند به کودک کمک کند بهتر روی تکلیف تمرکز کند.
تلاش کودک را ببینید، نه فقط نتیجه را
گاهی والدین فقط زمانی کودک را تشویق می‌کنند که نمره خوبی گرفته باشد.
در حالی که بهتر است تلاش او نیز دیده شود:
«دیدم با اینکه این تمرین برات سخت بود، تلاش کردی تا انجامش بدی.»
این نوع بازخورد می‌تواند احساس توانمندی کودک را تقویت کند.
چه زمانی بهتر است از روانشناس کودک کمک بگیریم؟
اگر انجام تکالیف به یک مشکل دائمی تبدیل شده است یا کودک علاوه بر آن، مشکلاتی مانند اضطراب، پرخاشگری، بی‌قراری، افت تحصیلی، مشکلات توجه و تمرکز یا دشواری در یادگیری دارد، بهتر است علت اصلی بررسی شود.
گاهی یک مشکل ساده با تغییر شیوه برخورد والدین برطرف می‌شود؛ اما گاهی لازم است وضعیت کودک از نظر اضطراب، توجه و تمرکز، بیش‌فعالی، مشکلات یادگیری و شرایط عاطفی به‌صورت تخصصی ارزیابی شود.
جمع‌بندی
انجام ندادن تکالیف همیشه به معنی تنبلی نیست.
ممکن است کودک به دلیل اضطراب، مشکلات توجه و تمرکز، بیش‌فعالی، اختلال یادگیری یا عوامل دیگری با تکالیف مدرسه مشکل داشته باشد.
بنابراین به جای سرزنش کودک، بهتر است ابتدا بپرسیم:
«چه چیزی انجام دادن تکلیف را برای این کودک سخت کرده است؟»
وقتی علت را پیدا کنیم، پیدا کردن راه‌حل نیز بسیار آسان‌تر خواهد شد.
سخن پایانی برای والدین
هر کودکی که در انجام تکالیف مشکل دارد، به یک روش متفاوت برای کمک نیاز دارد. مهم این است که قبل از قضاوت، رفتار کودک را بشناسیم و علت آن را پیدا کنیم.
آرامش امروز خانواده، فرزندان موفق فردا
آذر عسکری
روانشناس و درمانگر ارشد کودک و خانواده
azar.askari.psy@
۰۹۱۷۱۰۳۶۶۸۳